Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի ելույթը «Մշակութային ժառանգությունը և վերադարձի իրավունքը» միջազգային կոնֆերանսում, որը տեղի ունեցավ դեկտեմբերի 5-ին Բաքվում, հիմնված էր մի պնդման վրա, թե Հայաստանը ոչնչացրել է ադրբեջանցիների մշակութային ժառանգությունը, հատկապես սրբավայրերը և գերեզմանները։ Այս հարցում ադրբեջանական կողմը ցուցաբերում է բավականին ակտիվություն՝ փորձելով Հայաստանի տարածքում գտնվող իսլամական մշակութային ժառանգությունը ներկայացնել որպես իրենց պատմական ժառանգություն և այն կապել թյուրքա-ադրբեջանական պատմության հետ։
Այս քաղաքականությունը, որը սկսվել է դեռևս խորհրդային տարիներին, իրենից ներկայացնում է պատմական փաստերի խեղաթյուրման և ակտիվ քարոզչական արշավ։ Այն սկիզբ է առել պատմաբան Զիյա Բունիյաթովի և արևելագետ Մեշադի-խանում Նեյմատովայի նախաձեռնություններից, որոնք կենտրոնացել են հատկապես Սյունիքի մարզի վրա։ Մեշադի-խանում Նեյմատովան հրատարակել էր Սիսիանի շրջանի Որոտան, Վաղատին և Աղիտու գյուղերում գտնվող մահմեդական գերեզմանների տապանաքարերի արձանագրությունների վերծանման փորձերը՝ կատարելով միտումնավոր սխալներ։ Այս փաստը բացահայտել էր հայտնի արևելագետ Ա. Խաչատրյանը՝ մանրամասն վերլուծելով յուրաքանչյուր տապանաքարի արձանագրությունը։
Ադրբեջանական կողմի հիմնական մեղադրանքը Հայաստանի հասցեին այն է, թե երկրի կառավարությունը ոչնչացրել է «ադրբեջանական սրբավայրերը, գերեզմանները և կոթողները»՝ նույնիսկ դրանց գոյությունը թաքցնելով։ Այս մեղադրանքի հակադրությունը կազմում է «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գտնվող մահմեդական, այդ թվում՝ ադրբեջանական կամ վերջիններիս կողմից օգտագործված պատմամշակութային հուշարձանների ցուցակը» պաշտոնական փաստաթուղթը։ Այս ցուցակը, որը մարզ առ մարզ ներկայացնում է Հայաստանում գտնվող մահմեդական հուշարձանները, լուսանկարներով և համառոտ տեղեկություններով, ցույց է տալիս, որ այդ հուշարձանները, այդ թվում՝ թաթարական և ադրբեջանական գերեզմանները, ինչպես նաև նախկին թաթարական գյուղերի մզկիթները, ոչ միայն գոյություն ունեն, այլև պահպանվում են։
Հատկանշական է, որ Սյունիքի մարզում անխաթար պահպանվում են Լեհվազ գյուղից ոչ հեռու գտնվող Բուղաքարի փիր ուխտատեղին և Շվանիձոր գյուղից ոչ հեռու գտնվող Բաբա Հաջ սրբատեղին, որոնք 19-րդ դարից սրբավայր էին համարվում ոչ միայն ադրբեջանցիների, այլև քուրդ, պարսիկ և թյուրքախոս բնակչության կողմից։ Բացի այդ, բազմաթիվ նախկին ադրբեջանաբնակ կամ խառը բնակչություն ունեցող գյուղերում պահպանվում են Հայրենական պատերազմի հուշարձաններ և աղբյուրներ, որոնց վրա արձանագրված են պատերազմում զոհված ադրբեջանցիների անունները։
Գերեզմանների վիճակի մասին խոսելիս պետք է նշել, որ դրանց զգալի մասը գտնվում է բավարար լավ վիճակում։ Իհարկե, կան նաև վնասված գերեզմաններ և տապանաքարեր, սակայն դա չի թաքցվել և փաստվել է նույնիսկ պաշտոնական ցուցակներում։ Այսպիսով, ադրբեջանական կողմի մեղադրանքները հիմնավորված չեն և հիմնված են պատմական փաստերի խեղաթյուրման վրա։
Հայկական ակադեմիական միտքը պարբերաբար անդրադարձել է Հայաստանի տարածքում գտնվող իսլամական մշակութային ժառանգությանը՝ հայկական և իսլամական մշակույթների փոխհամաձայնեցմանը վերաբերող հարցերին, սկսած 7-րդ դարից, երբ Հայաստանը դարձել է Արաբական խալիֆայության մի մաս։ Հայ-իսլամական մշակութային փոխհամաձայնեցումները դիտարկվել են սելջուկյան արվեստի, ինչպես նաև մոնղոլական և ետմոնղոլական՝ կարա-կոյունլու և աղ-կոյունլու ցեղերի հետ փոխհամաձայնեցումների շրջանակներում։
