Հրապարակված բանակցային փաստաթղթերը, որոնք վերաբերում են Արցախյան հակամարտության կարգավորման գործընթացին, պարզեցնում են պատկերը։ Իմ վերլուծությամբ՝ դրանցում ամենակարևոր փաստը 2019 թվականին Հայաստանին ներկայացված առաջարկն է, որը, ըստ էության, ենթադրում էր խաղաղ կարգավորում և պատերազմի բացառում։
Այս փաստաթղթերի հրապարակումը հաստատում է այն, ինչի մասին ես խոսում եմ արդեն երկար տարիներ՝ այն, որ 2019 թվականի սեպտեմբերին իշխանությունները մերժեցին մի նախագիծ, որը կարող էր խուսափել 2020 թվականի ցավալի պատերազմից։ Իրենց պարզաբանմամբ՝ այս առաջարկը ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահների կողմից ներկայացվել էր դեռևս 2016 թվականին։
Այսպիսով, այն հայտնի արտահայտությունը, որ «կլիներ նույնը, ուղղակի չէին լինի 5000 զոհերը», այսօր ոչ թե որպես հիպոթետիկ մտորում, այլ որպես փաստական հաստատում է հայտնվում պետական արխիվներից հրապարակված փաստաթղթերի շարքում։
Այս իրադարձությունների տրամաբանությունը չի փոխվում նրանով, որ առաջարկը ներկայացվել էր 2016 թվականին, իսկ մերժվել՝ 2019-ին։ 2019 թվականին Հայաստանն ունեցել էր նոր իշխանություն, որին վստահված էր բացառիկ իրավասություն՝ բանակցելու և խուսափելու պատերազմից։ Հետևաբար, այսօրվա իշխանությունը կրում է բացարձակ պատասխանատվություն այդ առաջարկի մերժման և դրա հետևանքների համար։
Հրապարակված փաստաթղթերի ցանկում բացակայում է Քի Վեսթի տարբերակը, ինչը, թեև տեխնիկական խնդիր կարող է լինել, չի փոխում իրադարձությունների ընդհանուր լուսաբանությունը։ Քի Վեսթի տարբերակը, ինչպես նաև ադրբեջանական և ամերիկյան կողմերի հավաստիացումներով, նույնպես ենթադրում էր երկարատև խաղաղություն և հայկական Արցախ։
Այս ամբողջ պատմության մեխը 2019 թվականն է։ Պետք էր հասկանալ, որ աշխարհը փոխվում է, և դու ստանում ես առաջարկ, որը քեզ թույլ է տալիս խուսափել պատերազմից, ու դու դա չես ընդունում։ Դրա փոխարեն՝ բանակցային սոլիդությունը վերածվեց միտինգային գոռգոռոցների, որտեղ մի օր Արցախը Հայաստան էր, իսկ մյուս օրը՝ Ադրբեջան։
