Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամը (ՀՃՈՒՀ) լույս է ընծայել «Արցախ․ վտանգված ժառանգություն» պատկերագրքի երկրորդ հատորը։ Այս կարևոր աշխատությունը, որի նախաբանը գրել է «Համազգային» Հայկական մշակութային և կրթական միության կենտրոնական վարչության անդամ Արտաշես Շահբազյանը, նախատեսված է որպես ապացույցների բազա՝ Ադրբեջանի կողմից իրականացվող ապակառուցողական քաղաքականության դեմ։
Այս նախագծի ծագումը վերաբերում է 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո, երբ Արցախի մեծ մասը, այդ թվում՝ հայկական պատմամշակութային ժառանգությունը, անցավ Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության տակ։ Րաֆֆի Քորթոշյանի խոսքով, նախագծի նպատակն է միջազգային հանրությանը ցույց տալ, որ Ադրբեջանը ոչ միայն օկուպացնում է հայկական բնիկ տարածքներն, այլև ոչնչացնում է մեր ժողովրդի ժառանգությունը, որը համաշխարհային մշակույթի անբաժանելի մասն է։
Առաջին հատորը, որը նույնպես հրատարակվել էր «Համազգային»-ի նախաձեռնությամբ, ներառում էր 1991-2020 թվականներին հավաքագրված տեղեկություններ և լուսանկարներ՝ վերաբերելով Արցախի օկուպացված հատվածում գտնվող հուշարձաններին։ Գրքի հրատարակումից անմիջապես հետո, 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ի Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված նոր ագրեսիվության և Արցախի ամբողջական հայաթափման հետևանքով, պարզ դարձավ, որ անհրաժեշտ է սկսել երկրորդ հատորի աշխատանքները՝ փաստելու համար նոր ծագած վտանգը։
Երկրորդ հատորը, որը նույնպես եռալեզու է (հայերեն, անգլերեն, ռուսերեն), բաղկացած է ավելի քան 170 էջից և ներառում է մանրամասն տեղեկություններ հուշարձանների և նրանց տարածքում գտնվող այլ ժառանգության՝ խաչքարերի, տապանաքարերի և այլնի մասին։ Գրքում ներկայացված են նաև QR կոդեր, որոնց միջոցով հնարավոր է դիտել Արցախի պատմամշակութային հուշարձանների մասին ֆիլմը և տեսանյութեր, որոնք փաստում են ադրբեջանցիների՝ հայոց կոթողների նկատմամբ վայրագությունները։
Այս նախագիծը տարբեր ոլորտների և սերունդների ներկայացուցիչների՝ տարբեր տարիների համատեղ աշխատանք է։ Գրքի կազմողներն օգտագործել են ՀՃՈՒՀ-ի այլ աշխատակիցների, ինչպես նաև արցախցիների արված որակյալ լուսանկարները։ Գրքում առկա է նաև ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանի կողմից գրված Արցախի պատմության համառոտ, բայց բովանդակալից նկարագրությունը։
Րաֆֆի Քորթոշյանը համոզված է, որ այս գրքերը պետք է դառնան զենք մեր ձեռքերում՝ պաշտպանելու և պահպանելու Արցախի հարուստ ժառանգությունը։ Նա նշում է, որ եթե այսօրվա իրողությունը, որում գտնվում է Արցախի ժողովուրդը, շարունակվի տարիներ շարունակ, պատմական Հայաստանի այս հատվածի հուշարձանները կարժանանան նույն ճակատագրին, ինչ Արևմտյան Հայաստանի վանքերը, եկեղեցիներն, ամրոցները, խաչքարերը և մեր մշակույթի այլ գոհարները։
