Հայաստանում մոդուլային ատոմակայան կառուցելու ծրագրի շուրջ բարձր պաշտոնական հայտարարությունների ֆոնին, որոնք հաջորդեցին ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի այցը, ծրագրի հնարավոր հետևանքները վերլուծելիս պետք է հստակ գիտակցել, որ ԱՄՆ-ն այս նախագծով Հայաստանը դիտարկում է որպես փորձարարական հարթակ։ Այս կարծիքը հայտնում եմ ես՝ քաղաքական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր և էներգետիկ անվտանգության փորձագետ Վահե Դավթյանը։
Ինչպես հայտնի է, փետրվարի 9-ին ԱՄՆ փոխնախագահը հայտարարել էր, որ ԱՄՆ-ն կմատակարարի Հայաստանին փոքր մոդուլային ռեակտորներ։ Սակայն, ըստ իմ վերլուծության, այս հայտարարության իմաստը շատ ավելի խորն է, քան պարզապես տեխնոլոգիական օգնություն ցուցաբերելը։ Ես չեմ բացառում, որ ԱՄՆ-ն, իր փորձարարական տեխնոլոգիաները այս պահի դրությամբ Հայաստան արտահանելով, նպատակ ունի դրանք այստեղ փորձարկելու, դրանց ռիսկերը, առավելությունները, թույլ և ուժեղ կողմերը վերլուծության ենթարկելու։
Այս վերլուծությունը հիմնավորվում է մի քանի փաստով։ Նախ, ԱՄՆ-ում առ այսօր չկա կառուցված և գործող մոդուլային ատոմակայան։ Եվ երկրորդ, ԱՄՆ-ում կառուցվող նմանատիպ նախագծերը պարբերաբար խնդիրներ են ունենում, ինչի մասին հրապարակումներ են կատարում ԱՄՆ ատոմային գեներացիայի կարգավորումներով զբաղվող հատուկ հանձնաժողովը։
Իմ խոսքով, մոդուլային ռեակտորների այս նախագծերի հիմնական խնդիրներից մեկը էլեկտրաէներգիայի ինքնարժեքն է։ Նախագծի սկզբում ներկայացված սակագինը շատ տարբերվում է իրականացման ընթացքում հայտնաբերված ինքնարժեքից, ինչի արդյունքում ռեգուլյատոր մարմինները բարձր գնահատականներ են տալիս։ Բացի այդ, կան նաև տեխնիկական խնդիրներ, օրինակ՝ մոդուլային ռեակտորի միացումը ցանցին, որի փորձը դեռևս բացակայում է։
Այս խնդիրների մասին որոշակի ըմբռնում կա նաև պաշտոնական Երևանում, ինչի մասին վկայում են վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և ՏԿԵ փոխնախարար Նարեկ Ապիտոնյանի վերջին հայտարարությունները, որոնցում նշվում էր, որ ծրագրի մասին քննարկումներն առավել են շարունակվում։
Ես կարծում եմ, որ ամերիկյան կողմի հետ բանակցված 9 միլիարդ դոլարը կարող է ոչ միայն տեխնոլոգիաների ձեռքբերման, այլև էլեկտրաէներգիայի բարձր սակագինը սուբսիդավորելու համար նախատեսված վարկ լինել։ Իմ համոզմամբ, այս սցենարը անխուսափելիորեն կհանգեցնի Հայաստանի արտաքին պարտքի կտրուկ ավելացման։
Այսպիսով, մոդուլային ատոմակայանի կառուցման ծրագը, որը ներկայացվում է որպես էներգետիկ անկախության ուղին, փաստացիորեն կարող է դառնալ ռիսկային ներդրում, որի հաջողությունը կախված է ոչ միայն տեխնոլոգիական, այլև ֆինանսական և քաղաքական գործոններից։
